|
W 1815 r. Żydzi tarnogórscy utworzyli żydowską gminę wyznaniową zwaną w
języku hebrajskim „kehila”, będącą filią gminy żydowskiej w Bytomiu.
Synagoga, część albumu dołączonego do karty pocztowej, zawierającego widokówki
miasta, pocz. XX wieku. Pocztówka ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke w: Krzysztof
Gwóźdź, Zofia Krzykowska, Tarnowskie Góry na dawnej pocztówce, 2004.
TJej pierwszymi twórcami zostali: Izaak Bloch,
Loebel Eisner, Joseph Cohn, Lorenz Freund, Moses Gutmann, Simon Kaizer, Lazar
Edelstein oraz Lazar Blumenfeld. Gmina ta sześć lat później zostanie oficjalnie
zatwierdzona przez hrabiego Henckla. Do gminy żydowskiej terytorialnie należeli
Żydzi zamieszkujący następujące miejscowości: Bobrowniki, Górniki, Kępczowice,
Stolarzowice, Rybna, Tarnowice Stare, Pniowiec, Repty, Nowe Chechło, Lasowice,
Sucha Góra, Ptakowice, Piekary Rudne oraz Zbrosławice.
„Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba”
Pierwsze nabożeństwa Żydzi tarnogórcy
urządzali w wynajętym i przystosowanym do tych celów prywatnym lokalu, w domu
niejakiego Kolonki, a w późniejszym czasie - w latach 60. XIX wieku - w domu
Gajdzika oraz w domu Natana Böhma. Wraz z rozwojem gminy postanowiono w 1822 r.
o założeniu po wsze czasy na przedmieściach miasta, zgodnie z zasadami religii
mojżeszowej, cmentarza, który istnieje do dnia dzisiejszego. Zadbano także o
założenie w 1831 r. prywatnej podstawowej szkoły żydowskiej, do której w 1860 r.
uczęszczało 65 uczniów. Szkoła funkcjonowała do 1876 r. kiedy to postanowieniem
władz pruskich ją zamknięto a dzieci miały od tej pory uczęszczać do tzw. szkoły
symultanicznej. W 1854 r. filię przekształcono w pełni autonomiczną jednostkę
religijną na prawach korporacji. W lutym 1855 r. gmina opracowała swój statut.
Zgodnie z nim na czele gminy stał 3 - osobowy Zarząd. Do pomocy służyli mu
członkowie tzw. Kolegium Reprezentantów. Wraz ze wzrostem liczby wiernych, która
w 1880 roku dochodziła do 800 członków, postanowiono o budowie nowej synagogi. W
listopadzie 1862 r. otrzymano od władz rejencji opolskiej zezwolenie na budowę
świątyni. W 1863 r. projekt budowy powierzono architektowi Koschützkiemu. W
ciągu roku wybudowano na powierzchni dwóch niewielkich działek, w niedużej
odległości od rynku głównego, piękną synagogę w stylu mauretańskim.
Jej poświęcenie nastąpiło 1 września 1864 r. Z zewnątrz synagoga była bardzo
podobna do wyglądu synagogi wiedeńskiej. Jej fasadę od strony wejściowej w
części centralnej zdobiła kopuła, a naroża były zaakcentowane w formie małych
cienkich wieżyczek, przypominających islamskie minarety. Od strony wschodniej
przylegała do murów nieduża absyda w której mieściło się aron ha kodesz (szafa
ołtarzowa, służąca do przechowywania rodałów - tekstów Tory).
Za miejsce siedzące w synagodze trzeba było wówczas odpowiednio zapłacić. Bez
wątpienia można śmiało powiedzieć, że budynek ten był małą egzotyczną namiastką
wschodniego orientu na górniczej ziemi. Być może synagoga miała stanowić dla
religijnych Żydów motywację do pielgrzymki do Ziemi Świętej - do Jerozolimy. To
właśnie w tej synagodze kantor wołał wiernych podczas sobotnich nabożeństw do
pulpitu na którym leżały rozwinięte pergaminowe rodały zapisane świętymi
słowami, świętym językiem. To w tej synagodze można było usłyszeć słowa dziś
wyryte na pomniku upamiętniającym to święte miejsce, które po 67 latach ponownie
zabrzmiały. Słowa z księgi Bereszit w której przestraszony Jakow płacząc mówi do
swej żony Rachel:
„Zdjęty trwogą rzekł: O, jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko
dom Boży i brama do nieba” (napis na kolumnie pomniku upamiętniającym miejsce po
synagodze).
Tłumacząc ten cytat słowami wielkiego średniowiecznego uczonego w piśmie Rabbi
Szlomo Icchaka, bardziej znanego jako Raszi, to miejsce w którym modlitwy
wstępowały do nieba. Według Midraszu ponad ziemskim Bet Hamikdasz znajduje się
Bet Hamikdasz na wysokościach a synagoga jest tylko bramą, przejściem, drabiną.
We wrześniu 1939 r. po wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich, tarnogórską
synagogę podpalono a następnie całkowicie zburzono. Jej ruiny znajdowały się
jeszcze na początku 1943 r.
Żydzi tarnogórscy jako przedstawiciele wolnych zawodów należeli do bardziej
zamożnej warstwy społeczeństwa. Byli także właścicielami licznych sklepów i
zakładów usługowych. Warto wspomnieć o ich wkładzie w budowę przemysłu
górniczego. Do najaktywniejszych na tym polu należała zasłużona rodzina Cohnów,
która w przemysł górniczy zainwestowała już w 1858 r. W 1900 r. Benno Cohn
zakłada spółkę górniczo - wydobywczą zajmującą się eksploatacją rudy żelaza. W
1862 r. Schlesinger i Popelhauer otwierają w Nakle kopalnię rudy żelaza. Żydzi
tarnogórscy brali czynny udział w życiu społeczno- kulturalnym. Przy gminie
powstało szereg związków i stowarzyszeń: m.in. Izraelski Związek Panien,
zajmujący się opieką i niesieniem pomocy ubogim dziewczętom żydowskim oraz
finansowym wspieraniem niezamożnych narzeczonych. Członkinią stowarzyszenia
mogła zostać każda kobieta powyżej 15 roku życia. Stowarzyszenie prowadziło
także działalność dokształcającą. W skład tej organizacji wchodził Komitet
Mężów.
W 1849 r. utworzono Żydowski Związek Kobiet. W 1868 r. założono Chewra Kadischa,
bardziej znane pod nazwą Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe, którego
celem była głównie opieka i pielęgnowanie ciężko chorych, rytualne przygotowanie
do pogrzebu, opieka nad ciałem zmarłego. Towarzystwo to także zajmowało się
udzielaniem swoim członkom i ich rodzinom w razie potrzeby wsparcia finansowego.
W 1888 r. gmina żydowska przystąpiła do Związku Gmin Synagogalnych Rejencji
Opolskiej, którego głównym celem była walka z antysemityzmem, nacisk na
kształcenie członków żydowskiej społeczności, działalność charytatywna oraz
budowa sierocińców dla dzieci.
Uchwalony w 1904 r. nowy statut gminy narzucał na członków jej społeczności
uiszczanie podatków i składek, za które utrzymywano działalność całej gminy.
Nakazywał również gminie sprawowanie opieki nad ubogimi i chorymi, wdowami i
sierotami. Z podatków na rzecz gminy zwolniono osoby, które ukończyły 65 rok
życia oraz osoby pełniące aktualnie funkcje w Zarządzie. Bardzo ważną funkcję w
gminie żydowskiej pełnili jej rabini. Rabin z hebrajskiego oznacza „mój mistrz”.
Człowiek obdarzony tym tytułem jest dla społeczności żydowskiej autorytetem w
sprawach religii, w kwestiach prawnych oraz przewodniczy sądowi rabinackiemu.
Zgodnie ze statutem gminy rabin musiał być obywatelem niemieckim, dobrej opinii
oraz posiadać wykształcenie specjalistyczne w teologii żydowskiej. Do jego
obowiązków należało nauczanie religii dzieci i młodzieży, wygłaszanie kazań,
wykładów oraz nadzór nad działalnością religijną, rytualną na terenie gminy
żydowskiej, opieka nad domem modlitwy. Równocześnie pełnił on funkcję
administratora gminy żydowskiej. Jego autorytet opierał się wyłącznie na wiedzy
i bogobojności.
W latach 1865 – 1867 rabinem był dr Aleksander Kohut - jeden z wybitniejszych
uczonych żydowskich. Następnym rabinem w latach 1908 – 1920 /?/ był dr
O.Gradewitz, pełnił także funkcję nauczyciela w liceum. W latach 1920 – 1923 na
to stanowisko wybrano dr Michatza o którym wiemy tylko tyle, że bardzo poczuwał
się do obywatelstwa niemieckiego co spowodowało, że po plebiscycie i przyznaniu
Tarnowskich Gór stronie polskiej, rabin wyemigrował na drugą stronę granicy.
Jego miejsce na okres dwóch lat zajmuje kantor tarnogórskiej synagogi pełniący
funkcję rabina Oskar Wachsner. W 1925 r. do gminy przybywa dr Teodor Kohlberg,
absolwent Seminarium Teologicznego w Wiedniu, który swój urząd pełni do 1927 r.
skąd udaje się na stanowisko rabina do Chorzowa. Jego miejsce zajmuje w 1928 r.
i pełni ten urząd do końca istnienia gminy w 1939 r. dr Natan Rübner.
Okres międzywojenny dla Żydów tarnogórskich to czas w miarę spokojny. W tym
czasie społeczność żydowska jest niewielka i liczebnie w samym mieście waha się
w przedziale od 190 do 270 członków z tendencją malejącą w latach 30. XX wieku
do około 100 członków. W tym okresie do miasta przybywają w poszukiwaniu miejsca
pracy i zamieszkania Żydzi z ziem byłego Królestwa Kongresowego, Zagłębia
Dąbrowskiego i Małopolski. Władze miasta robiły wszystko aby utrudnić możliwość
osiedlenia się w mieście nowych żydowskich przybyszów, przy cichym poparciu
władz istniejącej tu gminy żydowskiej. Takie działanie powodowało składanie
licznych skarg i protestów na władze Tarnowskich Gór do Urzędu Wojewódzkiego w
Katowicach. Przebywających w mieście Żydów z dawnej Kongresówki poddawano
tajnemu dozorowi policyjnemu.
Z zachowanych w archiwum dokumentów dowiadujemy się, że w 1927 r. poddano
obserwacji policyjnej aż jedenaście żydowskich rodzin i czternaście osób
wyznania mojżeszowego w celu sprawdzenia czy nie zajmują się prowadzeniem
nielegalnego handlu lub działalności gospodarczej. Istniejąca gmina żydowska,
mimo że terytorialnie znajdowała się w Rzeczypospolitej, wciąż zachowywała swój
proniemiecki i konserwatywny charakter. Bardzo wyraźnie widać to na podstawie
osób wybieranych do władz zarządu gminy. Wielu z nich pełniło te funkcje jeszcze
przed plebiscytem. Były to rodziny Cohn, Böhm, Panofsky, Bloch, Blumenreich,
Behnsch, Frischler, Hirschmann. Z materiałów policyjnych dowiadujemy się, że
wielu męskich członków społeczności żydowskiej należało do organizacji
masońskich. Przy gminie w tym czasie pojawiają się nowe organizacje m.in.
syjonistyczna - działająca na rzecz utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie.
Również rolnicze tereny okalające miasto posłużyły organizacji syjonistycznej na
założenie tu w 1934 r. tzw. obozu syjonistycznego o nazwie „Gemilus Chaudim” w
którym szkolono młodzież do pracy na roli, uczono historii i geografii Ziemi
Świętej dla nowych obywateli przyszłego państwa żydowskiego. Również w 1934 r.
przy gminie założono bardzo modne w innych miastach Żydowskie Towarzystwo
Gimnastyczno Sportowe „Makabi”.
Ciekawe są wyniki spisu ludności żydowskiej z 1936 r ., w odniesieniu do
deklarowanego języka jakim się posługiwali. Ze spisu dowiadujemy się, że w 1936
r. w mieście zamieszkiwało 360 Żydów, z których większość, bo aż 183 posługiwała
się językiem polskim, 109 językiem niemieckim, 66 mówiło językiem jidysz a tylko
jeden władał językiem hebrajskim. W tym okresie na terenie Województwa Śląskiego
Żydzi najczęściej posługiwali się dwoma językami: polskim i jidysz.
Po 1933 r. kiedy w Niemczech do władzy doszli narodowi socjaliści, ich idee
znajdowały zwolenników również w Tarnowskich Górach. Warto tu wspomnieć o
organizacji Jungdeutsche Partei, znanej z ostrych ataków na miejscowych kupców
żydowskich czy podobnie myślących członków Stronnictwa Narodowego i Związku
Rozwoju Życia Narodowego w Polsce. W 1939 r. wspólnota żydowska w mieście
liczyła tylko 113 osoby. Życie społeczności żydowskiej biegło w miarę spokojnie
do 1 września 1939, kiedy na Polskę napadły wojska hitlerowskie. Naziści od
dawna grozili, że to właśnie Żydzi staną się głównymi ofiarami rozpoczętej
wojny. Kilka miesięcy wcześniej Adolf Hitler zapowiedział w swym przemówieniu w
Reichstagu „ROZWIĄZANIE PROBLEMU ŻYDOWSKIEGO (...) UNICESTWIENIE RASY ŻYDOWSKIEJ
W EUROPIE”.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta ludność żydowska została uwięziona,
policzona i wywieziona do gett a następnie wraz z innymi braćmi i siostrami w
wierze poddana zagładzie w obozach koncentracyjnych. To co po nich z
materialnego dorobku ich życia zostało, skonfiskowano i wysprzedano wśród
zasłużonych i wiernych nowej władzy 16 Niemcom. Pieniądze ze sprzedaży
skonfiskowanych rzeczy w wysokości 40 tys. marek zasiliły miejską kasę. W 1940
r. miasto Tarnowskie Góry było wolne od Żydów.
Warto na koniec jeszcze wspomnieć o najbardziej znanym żydowskim mieszkańcu
Tarnowskich Gór pochodzenia żydowskiego – FILIPIE ROTH, którego sława jako
genialnego nauczyciela, kompozytora i wykonawcy trwa po dziś dzień. Jest on
wymieniany w każdym leksykonie poświęconym muzyce klasycznej. Urodził się 25
października 1853 r. a zmarł w w wieku 45 lat, 9 czerwca 1898 r w Berlinie
Dariusz Walerjański
|
