Święty Jan Nepomucen na Ziemi Tarnogórskiej

Nieodłącznym elementem naszego krajobrazu są przydrożne krzyże, kapliczki i świątki. Wrosły one tak w otoczenie, że często nie zwracamy na nie uwagi. One stoją tu ”od zawsze” i mijając je nie zastanawiamy się nad ich rolą, wartością artystyczną czy historyczną. Napisano już sporo prac i artykułów na temat przeróżnych świętych, ja chciałbym zatrzymać się przy jednym z nich, niezwykle popularnym na Śląsku - Janie Nepomucenie.

Tarnowskie Góry - drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena na konsoli w kościele parafialnym pw. śś. Piotra i Pawła, początek XIX wieku	Tworóg - kaplica cmentarna zbudowana prawdopodobnie w latach 1770-74, na planie prostokąta, murowana otynkowana. Ściany z trzech stron przecięte półkolistymi arkadami. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Wewnątrz drewniana polichromowana rzeźba św. Jana Nepomucena
Kamieniec - kapliczka w murze cmentarnym. Zbudowana w roku 1934, murowana otynkowana, z półkolistą wnęką, daszek dwuspadowy kryty dachówką. We wnęce drewniana polichromowana rzeźba św. Jana Nepomucena	Boruszowice - przy ul. Traugutta 16 zbudowana w połowie XIX wieku murowana otynkowana kapliczka, słupowa, na planie kwadratu, z głęboką, półkoliście zamkniętą wnęką. Daszek dwuspadowy, kryty papą. Drewnianą, polichromowaną figurę św. Jana Nepomucena skradziono w roku 1998. Obecnie nowa rzeźba
Tarnowskie Góry - Lasowice przy ul. Mościckiego 36 otwarta kapliczka z 1861 roku, wewnątrz drewniana polichromowana rzeźba św. Jana Nepomucena	Tarnowskie Góry - przy ul. Strzeleckiej 13 drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena we wnęce, w narożniku budynku, na piętrze. Około 1880 roku
Tarnowskie Góry - Stare Tarnowice kapliczka, ul. Niedziałkowskiego, ok. 1900 r., na planie kwadratu, w narożnikach czworoboczne sterczyny. Od frontu otwarta łukiem koszowym, wewnątrz drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena	Czekanów - kapliczka, 1910 rok, rzeźby św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Za kapliczką krzyż z tablicami ku czci mieszkańców poległych w I i II wojnie światowej
Zbrosławice - przy ul. Wolności 100 kapliczka nad rzeką Dramą, w sąsiedztwie dawnego młyna. Zbudowana w roku 1898, słupowa. podstawa stopniowana. Postument czworoboczny mur z cegły, z ostrołukowymi płycinami. W górnej części prostokątna wnęka z drewnianą polichromowaną figurą św. Jana nepomucena	Tworóg - przy ul. Lublinieckiej kapliczka wzmiankowana już w 1795roku, murowana otynkowana, słupowa, dwukondygnacyjna, fundacji Jana Nepomucena de Bally. W części górnej półkolista wnęka z figurką Chrystusa. Data w chronostychu na drewnianej belce i na belce fundacyjnej w dolnej części słupa. We wnęce drewniana polichromowana figura św. Jana Nepomucena w aureoli. Szczyt wydzielony gzymsem, daszek dwuspadowy, kryty dachówką

Święty Jan Nepomucen doczekał się wielu kościołów, kaplic i figur. Nic dziwnego, uchodzi bowiem za opiekuna dróg, mostów, brodów, stawów i źródeł, a także za patrona tonących i spowiedników. Kult św.Jana Nepomucena przywędrował na Śląsk z Czech (wszak przez kilkaset lat Śląsk był częścią Królestwa Czech), ale święty ten nie jest przedmiotem kultu wyłącznie lokalnego, bowiem w XVIII i XIX w. jego kult rozprzestrzenił się na znaczną część Europy: Niemcy, Austrię, Węgry, Polskę, a nawet Litwę. Kim zatem był św. Jan Nepomucen?

Jego prawdziwe nazwisko brzmi Welflin (Velfin). Urodził się w roku 1350 w miasteczku Nepomuk (stąd przydomek) w Czechach, ok.30 km na południowy-wschód od Pilzna.W wieku 30 lat otrzymał święcenia kapłańskie, a po odbyciu studiów w Pradze i Padwie awansował na wikariusza generalnego praskiego arcybiskupa Jana z Jenstein, będąc jednocześnie spowiednikiem królowej Zofii - żony króla Czech Wacława IV Luksemburczyka. W tym czasie doszło do zatargu pomiędzy królem a arcybiskupem praskim, którego ofiarą stał się Jan Nepomucen. Być może to, iż był stronnikiem arcybiskupa, zadecydowało o jego śmierci. Jak chcą inne źródła, przyczyna męczeńskiej śmierci leży w odmowie zdradzenia tajemnicy spowiedzi królowej Zofii. Faktem jest, że po uwięzieniu i okrutnych torturach, skatowanego Jana Nepomucena królewscy oprawcy zrzucili z mostu Karola w Pradze do Wełtawy. Stało się to w nocy z 20 na 21 maja 1393 r.

Tarnowskie Góry - kamienny Jan z poł. XVIII wieku przed siedzibą Zarządu Dóbr Donnersmarcków (Karłuszowcem). Postument z wolutami i gzymsami. Od frontu tarcze herbowe. W inskrypcji chronostych	Karchowice - przy ul. Bytomskiej kapliczka na pagórku nad rz. Dramą. Zbud. ok. 1880, murowana, potynkowana, na planie kwadratu. Okna i wejście zamknięte półkoliście. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Szczyt frontowy ujęty sterczynami. Wewnątrz drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena, XVIII wiek
Zbrosławice-Nierada - w pobliżu dawnej Huty Nieradzkiej kapliczka św. Jana Nepomucena, 2 poł. XIX w., murowana na planie kwadratu, tynkowana, słupowa, na planie kwadratu. W prostokątnej, przeszklonej wnęce stała rzeźba św. Jana Nepomucena, skradziona kilka lat temu. Daszek dwuspadowy, kryty dachówką	Miasteczko Śląskie - figura w płycinie nad portalem w wieży neogotyckiego kościoła z 1908 roku
Wieszowa - figura św. Jana Nepomucena, przy murze cmentarnym, połowa XIX wieku, polichromowana	Miasteczko Śląskie - przy pl. Hutników Nepomuk w przeszklonej niszy kamiennej otynkowanej kapliczce słupowej z XVIII wieku, o przekroju prostokątnym, nakrytej daszkiem
Orzech - kapliczka św. Jana Nepomucena, 1885 r., na planie kwadratu z półkolistą absydą, ośmioboczna wieżyczka sygnaturki, z latarnią i hełmem ostrosłupowym z krzyżem	Tarnowskie Góry - Repty Śląskie, postać św Jana

Legenda dodaje do tego tragicznego wydarzenia fakt pojawienia się pięciu gwiazd (płomieni) wokół głowy płynących z nurtem Wełtawy zwłok. Gwiazdy te stały się odtąd jednym z atrybutów świętego Jana Nepomucena.

Wyłowione zwłoki pochowano w katedrze Św.Wita na Hradczanach, a w miejscu strącenia kapłana z mostu do rzeki wmurowano tablicę, istniejącą do dziś.

Zamordowanie Jana Nepomucena spowodowało wśród ludności ogromne oburzenie. Przekazywano sobie informacje o okrutnym królu, wobec którego kapłan musiał strzec tajemnicy spowiedzi, jednocześnie zaś lud zaczął otaczać coraz większą czcią zamordowanego, co zapoczątkowało rozwój jego kultu. Za sprawą pielgrzymujących pątników kult ten zaczął się rozpowszechniać na odleglejsze obszary, a wreszcie doprowadził do beatyfikacji Jana Nepomucena w dniu 31 maja 1721 r., a w osiem lat później - jego kanonizacji.

Choć kanonizowano Jana Nepomucena dopiero w 1729 r. jego figury i wizerunki pojawiły się już wcześniej. Najstarsza figurę umieszczono na moście Karola w Pradze w 1683 r. Za najstarszą w Polsce uchodzi figura z mostu w Bystrzycy Kłodzkiej z 1704 r.
Tradycyjnie Świętego przedstawia się jako brodatego mężczyznę w szatach kapłańskich, charakterystycznych dla epoki baroku: czarnej sutannie lub talarze (rodzaj sutanny bez guzików), białej komży i pelerynce. Głowę w kapłańskim birecie okala aureola z pięcioma gwiazdami (lub płomieniami).

Do atrybutów Jana Nepomucena należą także: palma, księga, list, palec przyłożony do warg (symbol tajemnicy).

Wizerunki Świętego są tak różne jak różni byli artyści, którzy je tworzyli. Byli wśród nich tacy znani rzeźbiarze jak Jan Melchior Oesterreich, Jan Jerzy Urbański czy Jerzy Leonard Weber, ale także bezimienni artyści ludowi, z dużym zacięciem naśladujący rzeźby mistrzów. Często postacie przez nich rzeźbione są groteskowe, co też ma swój urok. Takimi interesującymi ludowymi figurami są wizerunki św. Jana Nepomucena z Krzyżanowic koło Raciborza lub z Siewierza, natomiast „klasyczne” wyobrażenie reprezentuje figura z Ratna Dolnego lub rozbudowana kompozycja w Raciborzu, autorstwa J.M.Oesterreicha, datowana na 1733 r.

Rozwój kultu św.Jana Nepomucena zbiegł się z okresem kontrreformacji, nic więc dziwnego, że nastąpił jego tryumfalny „pochód” przez całe Czechy i kraje ościenne, a patronat nad „sprawami wodnymi” doprowadził do jego upowszechnienia, jako antidotum na klęski spowodowane przez ten żywioł. Stawiany obok św.Floriana (patrona „przeciwpożarowego”) Jan Nepomucen na wiele lat zastępował PZU. Dziś jest to tylko malowniczy element krajobrazu, świadczący o silnej wierze ludności Śląska, a także o związkach tegoż Śląska z Czechami.

Edward Wieczorek
Opis zdjęć na podst.Tomasz Wituszyński
www. fidel.waw.net.pl/nepomuk/