Tarnowskie Góry, miasto inteligencji w 19 wieku

Od dawnych czasów i jeszcze do 19 wieku były Tarn. Góry jedynem miastem na Śląsku, wykazującem znaczniejsze zastępy inteligencji.

Tu znajdował się wyższy królewski urząd administracyjny i rezydował naczelnik 7-go departamentu ślą­skiego, obejmującego wschodnią część Śląska z miastem Bytom, Gliwice, Pszczyna, Lublinec, Strzelce i inne. Tu była siedziba górnośląskiego urzędu górniczego z wykształconymi i inteligentnymi urzędnikami, tu mistrz pocztowy prowadził księgarnię z czasopismami, jedyną na całym obszarze aż do Raciborza. Również był tu jedyny kościół ewangelicki w ca­łym okręgu przemysłowym, przez co zbór w Tarn. Górach stał się zborem dla wszystkich ewangelików na wymienionym już obszarze, a pastor Pohle wyglaszał kazania polskie i nie­mieckie. Szkoła księży Jezuitów przyczyniła się swego czasu do szerzenia oświaty między tutejszem mieszczaństwem i pra­wie każdy obywatel, wyszedłszy z tej szkoły równał się, a nawet przewyższał wykształcenie niejednego, tu przysłanego urzędnika. Mowa polska była panującą, bez niej obyć się nikt nie mógł tak, że nawet taka generałowa von Pirch, po­chodząca z Brandenburgji, uważała za konieczne uczyć się języka polskiego. Dowodem polskości miasta był fakt, że kaza­nia w kościele wygłoszone były tylko w języku polskim, a tylko we wielkie święta także po niemiecku.

Główny powód do zniesienia szkoły księży Jezuitów był ten, by polskiemu społeczeństwu odebrać możliwość kształ­cenia się w mowie ojczystej i poznania kultury polskiej, i aby tym sposobem przyciągnąć go do szkoły obyczajów prote­stanckich, niemieckich. Środek ten początkowo nie odniósł żadnego skutku, bo przeszło wiek musiano czekać na rezultaty.

Jan Nowak
Kronika Miasta i Powiatu Tarnowskie Góry, 1927