Tajemnice ukrytego pałacu

Szałsza - miejscowość niedaleko Gliwic. Przejeżdżając wielokrotnie z Gliwic w kierunku Tarnowskich Gór mało kto zdaje sobie sprawę, że tuż za ścianą drzew na zachód od drogi znajduje się niewielki, ale warty zobaczenia pałac. Powstał pod koniec XVIII wieku. Ostatnie ponad sto lat przed II wojną światową mieszkała tam rodzina von Groeling.

Pierwsze wzmianki o Szałszy pochodzą z połowy XV wieku. Pałac został wybudowany w 1781 roku w stylu późnego baroku przez ówczesną właścicielkę Annę von Winter jako „Haus Heimstätt”. Była to jednopiętrowa budowla z dziewięcioosiową fasadą, pośrodku której wyróżniał się wysunięty trzyosiowy, dwukondygnacyjny ryzalit, z mansardowym dachem.

W ciągu następnego półwiecza pałac trzykrotnie zmieniał właścicieli, by ostatecznie od 1832 roku stać się domem dla rodziny von Groeling.

Herb rodziny
von Groeling

Groelingowie w porównaniu z innymi rodami szlacheckimi mieli raczej krótką historię, nie sięgającą wówczas nawet stu lat. Fundatorem „szlacheckości” rodu był Jan Benedykt. Pochodził z Halberstadt (dziś Saksonia-Anhalt). Podobnie jak ojciec - kirasjer - tak i on związał swe losy z armią. Karierę rozpoczął w 1760 roku w czasie wojny siedmioletniej (1756-1763, zwanej także czasami trzecią wojną śląską) jako kornet - najniższy stopień oficerski. Już osiem lat później gdy osiągnął stopień majora, król pruski Fryderyk II Wielki 29 maja 1768 roku nadał mu szlachectwo.

Jan Benedykt pozostał w armii i później był szefem regimentu husarii. W 1786 roku doszedł do stopnia generała-majora. Król Fryderyk ofiarował mu miniaturę ze swą podobizną. Była ona przechowywana przez jego potomków.

Jako „szlachetnie urodzony” von Groeling kupował majątki m.in. na Górnym Śląsku. Przez kilka lat był właścicielem Wielowsi i połowy osady Wojska. Na początku 1791 roku generał ostatecznie rozstał się z wojskiem i osiadł na Górnym Śląsku. Od dwudziestu lat był tutaj właścicielem Rudzińca i Pniowa. W Pniowie miał pałac, ale niedługo w nim pomieszkał. Jeszcze tego samego roku zmarł. Jego ciało złożono w kaplicy grobowej wzniesionej na niedalekim cmentarzu.

Żoną Jana Benedykta była Joanna Juliana Habel. Ich synowie także służyli w armii. Leopold zajmował się także powiększaniem rodowych posiadłości.

Szałsza. Fasada główna pałacu

Po 1800 roku kupił położone na północ od Pniowa Zacharzowice. W tym samym czasie w jego ręce przeszła, leżąca niedaleko od Gliwic, Ligota. Od jego nazwiska został ona później nazwana Ellguth von Groeling i pozostała w ręku jego rodziny do 1890 roku (dziś Ligota Kradziejowska). Jednym z ostatnich właścieli z rodziny był kapitan pruskiej armii Eugeniusz von Groeling.

Nie wszystkie poczynania Leopolda były chyba szczęśliwe, gdyż w następnych latach zaczął pozbywać się niektórych dóbr, m.in. rodowego Pniowa (w 1819 roku), Zacharzowic i Rudzińca.

Dom w Szałszy

W latach 1836-1838 Antonia von Groeling kupiła Szałszę i Żerniki. Jej rodzina - baronowie von Welczek posiadali sąsiednie Łabędy. Mąż Antoni, Albert był starostą powiatu gliwicko-toszeckiego.

Szałsza. Pałac od strony ogrodu

W 1877 roku pałac w Szałszy został gruntownie przebudowany w stylu późnego gotyku angielskiego, tzw. styl Tudorów. Budowla uzyskała formę sześcianu, a całość została podwyższona do wysokości dwóch pięter. Pałac nie otynkowany, ma charakterystyczny dla wypalonej cegły czerwony kolor.

Sto lat temu jednym z ostatnich panów pałacu w Szałszy był syn Alberta i Antoni, rotmistrz Wiktor. Jego majątek nie był może porównywalny z innymi górnośląskimi fortunami, ale też niemały - ponad 650 ha.

Groelingowie pozostali w pałacu do 1945 roku. Później odeszli, a ich pałac ukryty w niewielkim parku pozostał.

AKP
fot. R.Wolniszewski