Zamki i pałace

O nich zapomnieć nie można Herbarz tarnogórski

Montes Nr 8

N U M E R  9   -   2 6   M A R C A   2 0 0 2 r.

 Montes Nr 10

 

300 lat temu
Franciszek Miodek
Kościół w Sączowie
Bouterweckowie
Stary zamek
Z różnych stron Europy
Nauczycielskie tradycje
Kolejarze tarnogórskiej kulturze cz.III
Stanisław Jan Jabłonowski
Kościół p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła
Śląski wzorzec
Tropiciel słów
Od Blachów do Warkoczów
Tarnogórski teatr amatorski
Rys historyczny  wodociągów cz.VIII
Życie społeczno-kulturalne
Wiekowa ale kosztowna szkoła
Tarnogórski Konwikt Biskupi cz.II
Rozmyślania nad Ziemiami Odzyskanymi
Szkolni Inspektorzy
Winda z Edwardem Gierkiem
Wielkanoc u grofa
Śląskie kamienie cz. VIII
 

CZĘŚĆ VIII

Śląskie kamienie w prawie średniowiecznym  zapisane


Krzyże pokutne

Dwa krzyże pokutne znajdują się w parku przy muzeum regionalnym w Wodzisławiu Śląskim. Obydwa posiadają zachowaną formę krzyża łacińskiego. Pierwszy wyższy (88x44x26 cm) wykuty z piaskowca do 1978r. stał przy drodze pszowskiej. Posiada płaskorzeźbę wypukłego krzyżyka na osi skrzyżowania ramion.


Łagiewniki. Krzyż Pokutny
Foto. Jarosław A. Krawczyk

Drugi mniejszy krzyż (57x73x23 cm) wykuty także z piaskowca nie posiada żadnych znaków. Po 1958r. stał sobie na skraju drogi radlińskiej. Tam odkryty w 1978r. został przygarnięty przez muzeum wodzisławskie.

W Wodzisławiu Śląskim przy ul. Radlińskiej 32 w głębi ogrodu stoi wykuty z piaskowca krzyż pokutny, posiadający lewe ramię mniejsze. Krzyż posiada wymiary 80x44x21 cm.

W Jedłowniku koło Wodzisławia Śląskiego na starym cmentarzu stoi krzyż o formie łacińskiej posiadający wymiary 80x40x6 cm. Krzyż znajduje się na starym grobie, należy przypuszczać, że spełnia rolę jako krzyż nagrobny. Posiada ryty napis wzdłuż osi krzyża „INRI den 2ten October 1828”. Natomiast na odwrocie wklęśnięty znak krzyża greckiego w osi przecięcia ramion. Krzyż grecki jest kuty inną techniką niż wykonane znaki kaligraficzne, a to pozwala sądzić, że jest starszy.

W Szczejkowicach w lesie pomiędzy dworcem stacji PKP, a rzeką Rudną znajduje się krzyż pokutny posiadający formę krzyża maltańskiego. Jest wykuty w piaskowcu o wym. 44x58x20 cm. Krzyż ten uchodzi jako jeden z najmniejszych w województwie śląskim. W górnej części ramienia posiada ryt młodego krzyża maltańskiego. U podstawy krzyż był złamany, w 1989r. został połączony w jedną całość. Fakt, iż znajduje się w lesie, należy łączyć z tym, że kiedyś przebiegała tędy droga, przy której krzyż mógł być postawiony.

Jednym z nielicznych występujących na Śląsku o nietypowym kształcie jest krzyż pokutny z Bytomia-Łagiewnik. Jego poprzeczne ramię spoczywa na pionowym trzonie, co w efekcie daje obraz litery T. Krzyż tego typu określany jest jako krzyż św. Antoniego, niejednokrotnie zwany też jest krzyżem rozbójnickim. Tego typu krzyż wiąże się z działalnością misyjną św. Cyryla i Metodego na tych terenach w IX w. Krzyż ten wykonany z piaskowca ma wym. 60x65x23 cm. Od 1900r. znajdował się na cokole. W czasie okupacji po strąceniu został ukryty, aby po wojnie wrócić na swoje miejsce.

Kolejnym krzyżem mającym wygląd litery T jest krzyż pokutny w Lyskach. Czy rzeczywiście został wykuty jako krzyż św. Antoniego trudno powiedzieć. Dokonując badania piaskowca można się pokusić o stwierdzenie, że głowica krzyża została w przeszłości utrącona. Krzyż wykuty w piaskowcu ma wym. 62x57x20 cm.

Przy narożu domu w Rydyszwałdzie stoi pęknięty u podstawy krzyż wykuty z piaskowca o wym. 75x75x20 cm. Krzyż ma formę krzyża łacińskiego. Pierwotnie stał na środku skrzyżowania, skąd został przeniesiony na obecne miejsce, posiada pionową bruzdę, szczelinę. Powstaje pytanie w wyniku czego powstała ta bruzda, szczelina? Czyżby była pozostałością pocierania miecza czy szabli w celu pozyskania jak to w średniowieczu określano magicznego proszku?

Jednym z nielicznych w Europie, a jedynym w Polsce jest krzyż pokutny o podwójnych ramionach znajdujący się w Rydułtowach. Jest wykuty w piaskowcu o wym. 157x70x30 cm. Krzyż ten uchodzi za najwyższy w województwie śląskim. Dawniej znajdował się na starym cmentarzu, dzisiaj znajduje się na placu kościelnym kościoła pod wezwaniem św. Jerzego. Krzyż o tej formie posiada kilka określeń jako krzyż bożogrobców, miechowitów lub jako krzyż litewski zwany też jagiellońskim. Ma utrącone prawe górne ramię. Posiada natomiast dwie płaskorzeźby małych krzyży łacińskich, jedną wklęsłą, drugą wypukłą. Krzyż oprócz tego posiada napis: „A.N.D. 1628 C.E.I.M.G.S.E.”, co miałoby oznaczać: „Anno Domini 1628 condita est eclesia Iegori Martyris 6 septembris consekrata” w tłumaczeniu: „Roku Pańskiego 1628 zbudowano kościół Jerzego męczennika 6 września poświęcono”.

Należy przypuszczać, że krzyż jest starszy. W tym miejscu został wtórnie użyty dla upamiętnienia budowy kościoła. Jako krzyż o podwójnych ramionach jest to jeden z pięciu zachowanych w Europie (był jeszcze jeden w Austrii, ale zaginął podczas budowy jeden z tamtejszych dróg).

Kolejne dwa krzyże pokutne znajdują się w Rogowie. Pierwszy jest umiejscowiony przed wejściem na cmentarz po lewej stronie. Uszkodzony przez utrącenie prawego ramienia. Wykuty z piaskowca ma wymiary 85x53x25 cm. Drugi stoi pod murem ogrodzenia kościoła. Tak jak pierwszy jest wykuty z piaskowca i ma wymiary 74x62x23 cm. Posiada formę krzyża maltańskiego.

Krzyż pokutny z Olzy dawniej stał na środku podwórka pod gruszą pomiędzy budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi. Pamiętała go w tym miejscu właścicielka posesji. Przy pomocy traktora, wozu lub samochodu krzyż przeniesiono w stronę ogrodu i postawiono obok pasieki. Posiada formę krzyża łacińskiego wykutego z piaskowca o wym. 60x71x25 cm.

W Syryni po krzyżu pokutnym pozostał tylko trzon krzyża. Krzyż-kaleka wykuty był z różowego piaskowca. Posiada wymiary 36x24x21 cm. W 1932r. krzyż został rozłupany. Górna część czyli głowica krzyża i ramiona miały nadać się do gładzenia lastrika. Trzon krzyża pokutnego został zabezpieczony ogrodzeniem i umieszczono tabliczkę informacyjną: „Krzyż pokutny z XII wieku wzniesiony przez mordercę na miejscu dokonanego zabójstwa. Średniowieczna rzeźba zabytek archeologii prawnej”.

Średniowiecznym krzyżem pokutnym jest też krzyż znajdujący się na placu kościelnym w Sośnicowicach. Można sądzić, że krzyż stał pierwotnie poza granicami miasta. Czas erozji, wiatru, wody zatarł krawędzie krzyża, wykuty został ze zlepieńca piaskowca o wym. 45x62x20 cm.

Jedynym krzyżem pokutnym wmurowanym w ogrodzenie kościoła jest krzyż o formie łacińskiej z Łazisk. Pierwotnie stał przy drodze w odległości od obecnego miejsca o jakieś 50 m. Jest u podstawy złamany. Ze względu na wymurowanie w mur nie można poznać jego szerokości.

Marian Lysik

 

 

Herbarz Tarnogórski

Hörning
Tarnowscy
Wrbna

Śląskie rzemiosło

Kowale ślusarze

Tarnogórskie Kolekcje

Fotografie Jana Melcera
Śląska porcelana
Dawne widokówki

 

Montes Tarnovicensis

Strona Główna ] Montes Nr 1 ] Montes Nr 2 ] Montes Nr 3 ] Montes Nr 4 ] Montes Wyd.Spec. ] Montes Nr 5 ] Montes Nr 6 ] Montes Nr 7 ] Montes Nr 8 ] Montes Nr 9 ] Montes Nr 10 ] Montes Nr 11 ] Montes Nr 12 ] Montes Nr 13 ] Montes Nr 14 ] Montes Nr 15 ] Montes Nr 16 ] Montes Nr 17 ] Montes Nr 18 ] Montes Nr 19 ] Montes Nr 20 ] Montes Nr 21 ] Montes Nr 22 ] Montes Nr 23 ] Montes Nr 24 ] Montes Nr 25 ] Montes Nr 26 ] Montes Nr 27 ] Montes Nr 28 ] Montes Nr 29 ] Montes Nr 30 ]

Pismo dotyczące historii Tarnowskich Gór, Ziemi Tarnogórskiej i Śląska
Wydawca: Oficyna Monos, 42-600 Tarnowskie Góry, ul. Szpaków 5, tel./fax (032) 384-14-31
e-mail: krzysztof.kudlek@neostrada.pl
Redaktor naczelny: Krzysztof Kudlek

Zapraszamy do współpracy w redagowaniu gazety wszystkich, którym popularyzowanie historii jest szczególnie bliskie

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przetwarzanie, kopiowanie i wykorzystywanie tekstów bez zgody wydawcy zabronione
 Copyright © 2004 GM / Projekt i realizacja GM 2004

 

Darmowy licznik odwiedzin

teksty piosenek księgarnia internetowa