III Powstanie Śląskie
w Tarnowskich Górach

III powstanie śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku. By osiągnąć maksymalny moment zaskoczenia miało ono wybuchnąć równocześnie na całym Górnym Śląsku. W ciągu kilku pierwszych godzin powstańcy opanowali część powiatów: pszczyńskiego, zabrskiego, rybnickiego, katowickiego. Sukcesem zakończyła się również akcja powstańców w powiecie tarnogórskim. Powstańcy opanowali najpierw mniejsze miejscowości a następnie pomaszerowali w kierunku Tarnowskich Gór i otoczyli miasto pierścieniem. Jedynie tarnogórski batalion szturmowy natychmiast udał się na front w kierunku góry św. Anny i Strzelec Opolskich.

Biuro dowództwa batalionu tarnogórskiego

Niemcy skoncentrowali w mieście znaczne siły liczące ponad 700 uzbrojonych członków Selbstschutzu. Tymczasem polscy członkowie policji plebiscytowej rozbroili swoich niemieckich kolegów i dali sygnał do rozpoczęcia walk. O godzinie 2 w nocy bojówki niemieckie ostrzelały powstańców, którzy przedostali się na rynek. Chwilę potem miasto znalazło się w rękach powstańców. Tu jednak do akcji wkroczyli żołnierze francuscy, którzy obsadzili ulice prowadzące do rynku i próbowali ich rozbroić, zaś brytyjski kontroler powiatowy Cossels zażądał, by Polacy opuścili miasto, zobowiązując się w imieniu Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, że żołnierze francuscy stacjonujący w Tarnowskich Górach nie pozwolą Niemcom na żadne antypolskie akty. Po krótkich pertraktacjach powstańcy opuścili miasto.

Główne siły powstańcze uderzyły teraz na zamek książęcy w Świerklańcu, będący niemiecką twierdzą. Po krótkiej walce zamek został zajęty. Zacięte boje toczyły się w rejonie Mikulczyc, gdzie siły niemieckie liczyły około 200 osób, ale również i ten rejon został opanowany. Dzięki temu 3 maja 1921 roku cały powiat tarnogórski znajdował się w rękach polskich.

Omówione wydarzenia relacjonuje we wspomnieniach szef sztabu powstańczej Grupy Operacyjnej „Północ” Jan Wyglenda. Dnia 3 maja 1921 roku zajął wraz z podległymi mu powstańcami Tarnowskie Góry: [...] Od północy czekaliśmy z napięciem na wiadomości z terenu, przede wszystkim na meldunek o zajęciu Tarnowskich Gór. Skoro jednak do godziny 4 nie nadeszła żadna wiadomość, udałem się samochodem do Tarnowskich Gór. Ulice były puste. Nie słyszałem żadnych odgłosów walki. Dotarłem bez przeszkód na rynek. Pod arkadami stało około 200 powstańców uzbrojonych w karabiny i jeden karabin maszynowy. Po przeciwnej stronie rynku zauważyłem 50 żołnierzy francuskich. Wbrew przyrzeczeniu Francuzi przystąpili do rozbrajania powstańców. Po krótkiej rozmowie z dowódcą francuskim, w której początkowo obie strony groziły sobie wzajemnie użyciem broni, uzyskałem przyrzeczenie zwrotu zabranej broni, a następnie wydałem rozkaz wycofania się poza tory kolejowe. Dnia 7 maja małe załogi francuskie opuściły Tarnowskie Góry, Lubliniec i Olesno. Bezpośrednio po tym spotkałem się z kontrolerami angielskimi w Lublińcu i Tarnowskich Górach. Anglicy zezwolili na używanie przez oddziały powstańcze dróg przelotowych i dworców kolejowych w zamian za zagwarantowanie spokoju i i bezpieczeństwa z naszej strony.[...]

Na terenie opanowanego powiatu utworzono Powiatową Komendę Etapu, która miała początkowo siedzibę w Radzionkowie, a nastęnie w Reptach Starych i Nowych, a od początku czerwca w Tarnowskich Górach. Jej komendantem został Jan Zejer.

5 czerwca miasto opuściła część francuskiej załogi wojskowej wezwana do Gliwic, gdzie Niemcy zaatakowali aliancką załogę. Między ludnością polską a niemieckimi bojówkami doszło wtedy do ponownych starć. W tej sytuacji 6 czerwca powstańcy przypuścili szturm na miasto. Wspierani przez dwa pociągi pancerne zajęli Tarnowskie Góry. W wyniku pertraktacji przeprowadzonych za pośrednictwem władz alianckich rozbrojono i ewakuowano bojówki niemieckie, a na ratuszu zawieszono polską chorągiew.

Po opanowaniu Tarnowskich Gór powstańcy przenieśli do miasta swoje powiatowe władze. Na miejsce Rady Miejskiej, w której Niemcy dysponowali większością, wybrano parytatywny zarząd oraz komisarycznego burmistrza, którym został Emil Gajdas.

Już 8 czerwca na skutek interwencji aliantów powstańcy zostali zmuszeni do ponownego opuszczenia miasta. Alianci zgodzili się natomiast na ustanowione władze miejskie oraz polską policję.

Powstanie zakończyło się ostatecznie 5 lipca. Powstańcy tarnogórscy wzięli również liczny udział w bojach o górę św. Anny, Olesno, Strzelce Opolskie. W walkach tych uczestniczyło ok. 5 tys. mieszkańców powiatu.

Latem 1921 roku między państwami ententy, głównie między Anglią i Francją toczył się spór o rozstrzygnięcie sprawy śląskiej. Wobec niemożliwości osiągniecia kompromisu sprawę przeniesiono na forum Ligi Narodów. Wreszcie 12 października Rada Ligi podjęła decyję o podziale Górnego Śląska między Polskę i Niemcy. Polska otrzymała 29% obszaru plebiscytowego między innymi Katowice, Królewską Hutę, Lubliniec, Rybnik i Pszczynę. Poza granicami Polski pozostała nadal duża część Górnego Śląska. Tarnowskie Góry przekazano Polsce, ale powiat podzielono.

Joanna Stomska