Tarnogórskie pieczęcie i herb

Według tarnogórskiego kronikarza Jana Nowaka, Tarnowskie Góry stały się miastem 30 kwietnia 1526r. W tym dniu książę opolski Jan II Dobry i książę karniowski margrabia Jerzy von Ansbach wydali przywilej dla górników. W dokumencie tym jednak nie ma wzmianki o Tarnowskich Górach.
 

Herb Henckel von Donnersmarcków na fasadzie pałacu w Brynku

Herb miasta na tarnogórskim ratuszu

Podstawą działania władz miejskich (a przede wszystkim górniczych) był „Ordunek Gorny” z 1528r., gdzie w kilku paragrafach zostały omówione sprawy władz miejskich, np. w art. 49, 53 i 70. Według tych postanowień władzę miejską sprawował burmistrz wraz z rajcami, wójtem i ławnikami. Wszyscy oni podlegali staroście książęcemu w Świerklańcu.

Można przypuszczać, że miasto, a raczej władze miejskie, czyli burmistrz, wójt, rada, działały jako dodatek do osady górniczej, jaką u zarania były Tarnowskie Góry. W pierwszym okresie istnienia osady, Urząd Górniczy łączył w sobie również funkcje administracyjne. Mistrz Górniczy był zarazem burmistrzem, a urzędnicy radnymi miasta.

Pieczęć górnicza

W 1529r. Jan II Dobry zwalniając gwarków z niektórych opłat i podatków nadał także władzom górniczym prawo do pieczęci. W dokumencie znajdują się słowa, iż: „...zmilosty nassi knyezetczy dopustili propocztiwost apotrzebu praw hornych peczet mieti grzidlo orlowe zlate w modrem poli kiloff apuczka...”.

Niektórzy historycy skłonni są widzieć w wizerunku na pieczęci herb miasta. Uzasadniają to wzmianką o kolorze - „modrem” - pola, na którym miało być „zlate” orle skrzydło.
 

Jedynym pewnym dokumentem, w którym istnieje zapis o nadaniu Tarnowskim Górom herbu jest przywilej księcia karniowskiego, margrabiego Jerzego Fryderyka, wydany w Ansbach 25 lipca 1562r. Można w nim przeczytać: „...nadajemy naszemu miastu pół orła czarnego w białym polu, z dziobem i szponami żółtymi, a to w połowie tarczy po prawej stronie. Druga połowa ma być podzielona na dwie części barwie czarnej i białej. W części górnej ma być żółte skrzydło orła na czarnym polu, w dolnej pod skrzydłem kilof i młot górniczy na białym polu skrzyżowane nawzajem. Nad wymienioną tarczą hełm turniejowy z czarnymi i białymi labrami, a na tym hełmie żółte skrzydło orle, w środku którego kilof i młot górniczy...”.
 

Pieczęć z herbem dla tarnogórskiego magistratu i burmistrza była nieco odmienna od tej dla ławników.

Zaskakującym elementem mogą być dodane labry oraz hełm z klejnotem. Podobny w formie herb uzyskało Miasteczko Śląskie także od Jerzego Fryderyka ponad rok wcześniej. Na Śląsku wcześniej herb z klejnotem posiadała Legnica (1453 rok), a z hełmem i labrami Głogów (1490 rok).

Później takie herby otrzymały: Lwówek Śląski (1501), Wrocław (1530), Srebrna Góra (1540), Szprotawa (1597), Żagań (1602), Prudnik (1607), Nowa Sól (1743), Kowary (1747).

U Wincklera

Wartym odnotowania jest fakt, iż klejnot taki sam w rysunku choć odmienny w barwach - złote (żółte) młotek i pyrlik na czerwonym skrzydle - uzyskał w 1840 roku wraz z herbem, po wyniesieniu do stanu szlacheckiego znany górnośląski przemysłowiec - Franciszek Winckler. Na początku lat dwudziestych XIX wieku pracował on w kopalni „Fryderyk” niedaleko Tarnowskich Gór.
 

Herb Tiele-Wincklerów

Herb Winckler

Jego herb wraz klejnotem (skrzydło z młotkiem i pyrlikiem) po 1895r. stał się częścią herbu jego spadkobierców rodziny von Tiele-Wincklerów.

Tarnowskie Góry miastem

W niektórych opracowaniach dotyczących historii Tarnowskich Gór przyjęto za pewne, iż osada górników rozwijająca się na terenie między Tarnowicami, Lasowicami oraz Sowicami, uzyskała prawa miejskie między 1526 i 1528r. Dokument z 1529r. dotyczący wolności górniczych zawiera postanowienia dotyczące pieczęci dla urzędu górniczego, co zostało wyraźnie określone w nadaniu:”...apotrzebu praw hornych...”.

Kolejnym etapem uzyskiwania praw miejskich był więc dokument wydany latem 1562r., dotyczący herbu miasta. W niektórych opracowaniach interpretowano fakt tego przywileju jako ostateczne prawne przekształcenie osady górniczej w miasto.
Rozdzielono funkcje administracyjne od Urzędu Górniczego. Urząd Miasta stał się samodzielną instytucją. Wybrano osobnego burmistrza, rajców, itd.

Ostatecznym potwierdzeniem faktu, iż Tarnowskie Góry są miastem i posiadają pełnię praw byłby zatem przywilej generalny z 1599r., w którym uznano wszystkie dotychczasowe przywileje oraz nadano miastu dalsze nowe prawa.

W herbie Donnersmarcków

W 1636r. Łazarz II Młodszy, pan Bytomia, Tarnowskich Gór i Bogumina został wywyższony do godności baronów cesarstwa (niem. Reichsfreiherr). Odtąd nazywał się Henckel baron cesarstwa von Donnersmarck. Jednocześnie został zmieniony jego herb i do rodowego dodano kolejne pola. Według najbardziej rozpowszechnionej opinii symbolizowały one władztwa będące pod rządami jego rodziny, a mianowicie: srebrny jednorożec na błękicie dla Bytomia; czarny orzeł na srebrze dla Tarnowskich Gór i czerwony krzyż św. Antoniego na trzech zielonych wzgórzach na złotym polu dla Bogumina. Herb ten widoczny jest do dziś np. na fasadzie pałacu w Brynku.

Po uzyskaniu tytułu hrabiego cesarstwa, hrabiego czeskiego, a następnie tytułu wolnego pana stanowego pełna tytulatura Hencklów zawierała kilka sformułowań: „...der Kaiserliche Römische Reichsgraf Henckel Freyherr von Donnersmarck, Herr auf Gföll und Vesendorf Erbherr der FreyenLand und Standes Herrschaft Beuthen, Tarnowitz und Oderberg”.

W czasach II Rzeczypospolitej

W przypadku herbu Tarnowskich Gór ważnym pozostaje fakt, iż nie zmieniany pozostawał przez kilka stuleci, w okresie habsburskim, pruskim, a także po przyłączeniu miasta do II Rzeczypospolitej w 1922 roku. Herb ten był uznawany przez wszystkich obywateli Tarnowskich Gór bez względu na narodowość. Uznawali go także za swój Polacy, może o tym świadczyć umieszczenie tego herbu na okładkach monografii poświęconych przeszłości miasta, napisanych przez Jana Nowaka i Józefa Piernikarczyka, znanych polskich, tarnogórskich dziejopisarzy.

Po II wojnie światowej

Herb nadany przez Jerzego Fryderyka został umieszczony po raz ostatni na pieczęci miejskiej sporządzonej w 1945r., której używano do 1950r. W okresie tym pojawiły się propozycje uznania za herb miasta wizerunku z pieczęci z 1529r. Stało się to faktem w 1954r. W przyjętym wówczas herbie w polu górnym znajdowało się złote skrzydło na błękitnym tle. W polu dolnym skrzyżowane czarne pyrlik i młotek na zielonym tle. Te ostatnie zestawienie barw - czerń i zieleń - symbolizowało górnictwo węglowe.

W 1990r. dokonano kolejnej zmiany i w polu dolnym umieszczono złote narzędzia umieszczono w polu czerwonym, za sugestią M.Gumowskiego.

Pomimo wprowadzenia nowego herbu, ten nadany przez Jerzego Fryderyka mógł być rozpoznawany przez cały czas, np. na fasadzie tarnogórskiego ratusza. Współcześnie jego rysunek z aktu przywileju został umieszczony na okładce najnowszej monografii Tarnowskich Gór, a także widnieje w nagłówku „Montesa”.

Przy poruszaniu sprawy herbu miasta należy zwrócić uwagę na słowa jednego z najwybitniejszych polskich znawców heraldyki prof. Józef Szymańskiego: „...w odniesieniu do heraldyki miast, które taki charakter uzyskały poza organizmem państwa polskiego. Dotyczy to w dużym stopniu Śląska, Pomorza i Ziemi Lubuskiej, ale także niektórych regionów północno-wschodnich. Sprawa jest jasna, jeśli herb wywodzi się np. z nadań władców piastowskich. Należy respektować także działania zarówno władz centralnych (królów czeskich czy cesarzy niemieckich), jak i regionalnych (np. margrabiów brandenburskich). Nieuzasadnione zaś wydają się być repolonizacje, często rzekome, działania obserwowane w ostatnich dziesięcioleciach (najbardziej ewidentnym przykładem jest tu herb Koszalina). Herb miejski to nie tylko znak samorządu lokalnego, ale także zabytek kultury i choćby z tego tytułu wymaga ochrony. Zachowajmy zatem jego ślady, jeśli nie ma dostatecznych przesłanek aby je likwidować. Merytoryczna zaś przesłanka jest tu ewidentna - należy wracać do najstarszych w pełni heraldycznych form”.

Dariusz Woźnicki