|
opr. AKP
Kłopoty z pomnikami
W Tworogu były dwa miejsca upamiętniające żołnierzy poległych w I wojnie światowej.
Pomnik przed frontonem zamku w Tworogu
Pierwszym pomnikiem był i jest krzyż postawiony w 1919r. przy ul. Zamkowej, nieopodal zamku. Krzyż został postawiony przez dawnego, książęcego wójta gminy Tworóg, którego syn nie powrócił z wojny. Na cokole pomnika były wykute napisy w trzech wierszach:
Johann Sgodzaj
Heldentod dem Geffalenen in Flandern
Erichtet zur Ehre Gottes. 1919
Johann Ambrosius Sgodzaj służył w „Ersatz Batalion der Reserve Infanterie Regiment Nummer 39”. Był 30-tym pochodzącym z Tworoga, żołnierzem, który poległ na wojnie. Zginął 25 IV 1918r. we Flandrii koło miejscowości Wytschacte, w wieku 20 lat. Z zawodu był piwowarem. Pracował w „Pańskiej Gorzelni” (dziś sklep „Karolina”).
Po II wojnie światowej napis na pomniku został usunięty. Sam pomnik jednak ze względu na swój sakralny charakter zachował się do dziś.
Drugim miejscem pamięci był pomnik postawiony przed frontem zamku. „Heimatkalender des Kreises Tost-Gleiwitz” z 1931r. informował, że pomnik wojenny odsłonięto 1 VI 1930r. Pomnik zaprojektował prof. Gosen z Wrocławia w 1924r. Koszt wynosił 7.200 marek. Wykonano go z heskiego diabazu z kamieniołomów Gissen nad rzeką Lahn.
Na pomniku widniał napis:
Unseren Söhnen und Brüdern
- Naszym synom i braciom
Po obu bokach były nazwiska poległych z gmin Tworóg i Brynek w latach 1914-1918.
W 1918r. wymieniono hr. Ludwika Henckel von Donnersmarck, który zginął w wieku 22 lat. Był młodszym synem hr. Edgara von Henckel-Gaschin, pana z Brynka i Krowiarek. Obrządku poświęcenia pomnika dokonał proboszcz z Tworoga wraz z książęcym pastorem nadwornym. Obecny na uroczystości był książę Karol Gotfryd zu Hohenlohe-Ingelfingen ze świtą, Kriegerein i liczni mieszkańcy Tworoga.
W I wojnie światowej, spośród wszystkich osad dzisiejszej gminy Tworóg, najwięcej - 36 żołnierzy - poległo właśnie z Tworoga. Pierwszy poległ 29 VIII 1914r., ostatni 2 XI 1918r. Obydwaj zginęli we Francji. Najmłodszy miał 19 lat. Najstarszy 46 lat. We Francji poległo 20 osób, w Rosji - 14, w Rumunii - 2. W 1914r. zginęły 3 osoby, w 1915r. - 12, w 1916r. - 8, w 1917r. - 5, w 1918r. - 8.
Z Brynka poległo 16-tu żołnierzy. Pierwszy poległ 20 XI 1914r., ostatni 22 X 1918r. Obydwaj zginęli we Francji. Najmłodszy miał 22 lata, najstarszy 28. We Francji poległo 10 osób, w Rosji - 5, w Rumunii - 1, W 1914r. zginęły 3 osoby, w 1915r. - 10, 1916r. - 1, 1917r. - 1, 1918r. - 1.
Z miejscowości Koty poległo 16 osób. Pierwszy - 26 VIII 1914r. - ostatni - 15 X 1918r. - zginęli we Francji. Najmłodszy miał 20 lat, najstarszy 35 lat. We Francji poległo 12 żołnierzy, w Rosji - 2, w Rumunii - 2. W 1914r. zginęły 2 osoby, w 1915r. - 3, w 1916r. - 6, w 1917r. - 3, w 1918r. - 2.
Ze Świniowic poległo 14 osób. Pierwszy poległ 20 XIII 1914r. w Rosji. Ostatni 4 IV 1918r. we Francji. Najmłodszy miał 19 lat, najstarszy 38 lat. We Francji poległo 9 żołnierzy, w Rosji - 4, w Rumunii - 1. W 1914r. zginęła 1 osoba, w 1915r. - 5, w 1916r. - 4, w 1917r. - 1, w 1918r. - 3.
Z Nowej Wsi poległo 10 osób. Pierwszy poległ 29 IX 1914r. w Rosji. Ostatni 15 IV 1918 we Francji. Najmłodszy miał 18 lat, najstarszy 30 lat. We Francji poległo 7 osób, w Rosji - 3. W 1914r. zginął 1 żołnierz, w 1915r. - 2, w 1916r. - 2, w 1917r. - 4, w 1918r. - 1.
Z Hanuska poległo 10 osób. Pierwszy zginął 25 V 1915r. Ostatni 12 X 1918r. Obydwaj we Francji. Najmłodszy miał 19, a najstarszy 32 lata. We Francji poległo 7 osób, w Rosji - 2, w Rumunii - 1. W 1915r. zginęło 5 osób, w 1916r. - 2, w 1917r. - 1, w 1918r. - 2.
Z Wojski poległo 10 osób. Pierwszy - 3 X 1914r. - ostatni - 31 VIII 1918r. - zginęli we Francji. Najmłodszy miał 19 lat. Najstarszy 30 lat. We Francji poległo 8 żołnierzy, w Rosji - 2. W 1914r. zginęły 2 osoby, w 1916r. - 2, w 1917r. - 1, w 1918r. - 5.
Z Połomii poległo 9 osób. Pierwszy zginął 10 IX 1914r. Ostatni - 15 IX 1918r. Obydwaj we Francji. Najmłodszy miał 21 lat, a najstarszy 34 lata. We Francji poległo 7 osób, w Rosji - 1, w Rumunii - 1. W 1914r. zginęła 1 osoba, w 1915r. - 3, w 1916r. - 1, w 1917r. - 1, w 1918r. - 2.
Z Mikołeski poległo 6 osób. Pierwszy poległ 2 IX 1914r., a ostatni 6 VI 1918r. Obydwaj zginęli we Francji. Najmłodszy miał 19 lat. Najstarszy 30 lat. We Francji poległy 4 osoby, w Rosji - 1, w Macedonii - 1. W 1914r. zginęły 2 osoby, w 1916r. - 1, w 1917r. - 1, w 1918r. -2.
Z Potępy poległy 4 osoby. Pierwszy - 15 IX 1914r. - ostatni - 24 III 1918r. - polegli we Francji. Najmłodszy miał 20 lat. Najstarszy 25 lat. We Francji poległy 3 osoby, w Rosji - 1. W 1914r. zginęła 1 osoba, w 1915r. - 1, w 1916r. - 1, w 1918r. - 1.
Z Żyłki poległy 2 osoby. Pierwszy poległ 12 X 1916r. w Rosji. Drugi 4 VII 1917r. we Francji. Młodszy z nich miał 24 lata, starszy 27 lat. W Wykierzu opłakiwano 1 osobę. Żołnierz poległ 2 IV 1918r. we Francji. Miał 24 lata.
Z gminy Tworóg (dawnej leżącej w granicach powiatu gliwickiego i obecnej, poza Boruszowicami należącymi wówczas do powiatu tarnogórskiego) poległo w służbie cesarza Wilhelma II - 135 osób.
Po II wojnie światowej pomnik został rozebrany i do połowy lat 50-tych leżał w przyzamkowym ogródku. Później wywieziono go na cmentarzysko niemieckich pomników i płyt pamiątkowych koło Chorzowa. Kiedy w latach 60-tych obchodzono 1000-lecie państwa polskiego, pomnik z Tworoga został ponownie odsłonięty, ale w Piekarach Śląskich.
Pomnik ufundowany ze składek mieszkańców Tworoga powinien jednak wrócić na swoje miejsce. Nie jako gloryfikacja nazwisk i faktów, ale dla zadumy nad bezsensem, jakim jest każda wojna.
Więcej szczęścia miała płyta w tarnogórskim kościele ewangelickim. Cudem nie uległa zniszczeniu. Odsłonięto ją po I wojnie światowej dla upamiętnienia wszystkich ewangelików poległych z tej parafii. Ponieważ ewangeliccy wyznawcy z Tworoga należeli do tej właśnie parafii jest tam wypisane nazwisko jednego mieszkańca Tworoga: Karl Glied miał 28 lat. Z zawodu był balwierzem i zginął 28 I 1915r. w Rosji.
Opr. Fryderyk Zgodzaj
Gmina Tworóg w opisie Ziemmermanna
W 1783 roku brzeską oficynę wydawniczą Johana Ernsta Trampa opuściło „Opisanie Śląska” (Beytrage zur Beschreibung von Schlesien) Ziemermanna. W tomie drugim, pośród wielu innych miejscowości ówczesnego toszeckiego powiatu, jako 133 kolejna wioska, znajduje się następujący opis Tworoga:
„Tworóg (Tworog) przynależny był hrabiemu Colonna. Znajduje się tam pański zamek, folwark, katolicki kościół i szkoła oraz dwie dymarki. Wieś zamieszkuje 53 zagrodników, 7 komorników oraz 448 innych osób”.
Tworóg i okolice na mapie z przełomu XVIII i XIXw.
W pobliskich Kotach, przynależnych hrabiemu Colonna, znajdował się folwark i 2 dymarki. Koty z niemiecka: Kothen zamieszkiwało 29 zagrodników oraz 150 innych mieszkańców.
Brenneck, Brinneck, czyli dzisiejszy Brynek, przynależny był radcy sądowemu Ziemięckiemu. Znajdował się tam ówcześnie folwark, wielki piec oraz fryszerka. Wioskę zamieszkiwało wtedy 25 zagrodników oraz 104 inne osoby.
W Świniowicach (Schwiniowiz), będących własnością hrabiego Colonna mieszkało 10 kmieci, 9 zagrodników oraz 118 innych osób.
W Połomi (Pohlam) znajdował się folwark, zaś wieś zamieszkiwało 5 kmieci, 20 zagrodników i 104 inne osoby.
Hanusek, zwany ówcześnie Hannusseck lub Kleinbergerhammer zamieszkany był przez 28 zagrodników i komorników. Liczbę mieszkańców ogółem oceniano na 126 osób. We wsi stanowiącej własność Ziemięckiego (Zimiezki) znajdował się folwark i fryszerka.
Wojska (Wojsko), jak zanotował Ziemmermann, składała się ówcześnie z trzech części. Znajdowały się tam dwa folwarki. Wioskę zamieszkiwało 4 kmieci, 21 zagrodników i 107 innych osób.
Z pośród miejscowości wchodzących w skład gminy Tworóg, znajduje się jedna wieś, która w XVIII wieku przynależała do powiatu bytomskiego. Boruszowice (Boruszowicz) stanowiły własność Łazarza hrabiego von Henckel. Wioska składała się z nielicznych, rozrzuconych domów, z których jeden nazywał się „Salz - Coctur”, inny „Tluz” a jeszcze inny „Tluczekant” (Tłuczykąt). Cała wieś zamieszkana była wtedy przez 8 kmieci, 4 zagrodników, 2 komorników i 86 innych osób.
To tyle wiadomości przekazanych nam przez Ziemmermanna, i chociaż lakonicznych, to jednak wnoszących wiele istotnych danych do poznania osadnictwa okolic Tworoga drugiej połowy osiemnastego stulecia.
Bernard Szczech |
