Papierowa historia Czarnej Huty

Wybudowana w latach 70. XIX wieku fabryka celulozy oraz uruchomiona kilkanaście lat później papiernia w Czarnej Hucie, w polskim piśmiennictwie występowały bardzo rzadko, a podawane o nich informacje były z reguły nieścisłe. Powodem braku dokładniejszych danych na temat tych dość ważnych dla rozwoju górnośląskiego przemysłu papierniczego zakładów był fakt, że na krótko przed przyłączeniem Tarnowskich Gór do Polski, obie fabryki zostały zlikwidowane, a na ich miejscu powstały zakłady chemiczne, z którymi utożsamiano włączoną w obręb miasta Czarną Hutę.

Fragment mapy z pocz. XX wieku
z zaznaczoną celulozownią
(wł. Jarosław A.Krawczyk)

Początkowo papier wytwarzano z włókien pozyskiwanych głównie ze szmat. Wzrost możliwości produkcyjnych papiernictwa w XIX w. doprowadził do deficytu surowcowego, który próbowano przełamać, stosując od 1844r. ścier (drewno starte mechanicznie na miazgę). Lepszym surowcem okazała się wynaleziona w 1853r. masa celulozowa (drewno roztworzone w sposób chemiczny).

Celulozownia

Pierwszą celulozownię na Śląsku uruchomił w 1876r. hrabia Hugo I Henckel von Donnersmarck w Czarnej Hucie. Występujący wówczas na Śląsku niedobór surowców papierniczych pozwalał hrabiemu liczyć na wielu klientów i szybki zwrot poniesionych kosztów. Fabryka została zaprojektowana i wybudowana przez inż. Rosenhaina z Berlina, specjalizującego się w realizacji tego typu inwestycji.

Wytwarzaną tam niebieloną masę sprzedawano papierniom, początkowo po 20 marek za cetnar, co było wówczas ceną przystępną. Na początku lat 80. wielkość produkcji w fabryce hrabiego wynosiła 15-18 tys. cetnarów (750-900 ton) rocznie.
W latach 80. XIX w. z powodu wzrostu liczby fabryk celulozy, pojawiły się poważne trudności ze sprzedażą produktu. Z tego powodu w 1892r. w Czarnej Hucie uruchomiono papiernię.

Papiernia

Nowa inwestycja należała do synów Hugona I: Hugona II, Łazarza IV i Artura oraz Johannesa Scheffer-Hoppenhöfera z Sundern (Westfalia). Budowa i rozbudowa zakładu pod Tarnowskimi Górami przebiegała bardzo szybko; w końcu 1893r. były w niej zainstalowane już 4 maszyny papiernicze, które przetwarzały celulozę z fabryki hrabiów na cienkie, jednostronnie gładkie papiery pakowe. W 1897r. J.Scheffer-Hoppenhöfer odsprzedał swoje udziały w papierni Hencklom; odtąd zakłady celulozowo-papiernicze w całości należały do rodzinnej spółki Henckel von Donnersmarck.

Widok na papiernię

Papiernia pod Tarnowskimi Górami przez kilka następnych lat była bardzo intensywnie rozbudowywana. Na przełomie wieków eksploatowano w niej 5 maszyn papierniczych, w 1903r. - 6, a w 1908r. - już 7 papiernic. Wszystkie maszyny zainstalowane w Czarnej Hucie, zostały skonstruowane przez firmę Maschinenfabrik AG. vorm.Wagner&Co. z Köthen.

Pod koniec XIX wieku w czarnohuckiej fabryce zaczęto produkować papiery mocne (do 200 g/m2) oraz papiery afiszowe.

XX wiek

Na początku XX wieku zakłady w Czarnej Hucie był jednym z większych kompleksów branży celulozowo-papierniczej na Śląsku. Jednak podstawy ich rozwoju oparte na taniej produkcji celulozy, stawały się coraz bardziej zagrożone; celulozownie starego typu (a do takich należała fabryka Donnersmarcków) były szczególnie uciążliwe dla środowiska. Należało ją zmodernizować, albo w dalszej perspektywie zamknąć.

Maszyny pracujące w Czarnej Hucie

W 1904r. Donnersmarckowie zdecydowali się wybudować nową fabrykę masy; wybór padł na Krapkowice. Odtąd w Czarnej Hucie nie inwestowano już większych środków, choć w dalszym ciągu zakłady odgrywały dla właścicieli istotną rolę. Tuż przed pierwszą wojną światową eksploatowano tam 6 maszyn papierniczych oraz szereg innych urządzeń. Zespół energetyczny zakładu składał się z maszyn parowych o łącznej mocy 1.500 KM. Dziennie wytwarzano wówczas 18 ton gotowego papieru, przy zatrudnieniu w całym kombinacie 350 robotników.

Hencklowie w następnych latach inwestowali więcej środków w Krapkowicach, natomiast przestarzały kombinat w Czarnej Hucie zlikwidowano przed 1920r. Na jego miejscu firma Metlis&Co. wybudowała zakłady chemiczne.

Maciej Szymczyk
Muzeum Papiernictwa
w Dusznikach Zdroju