Dzieje szkoły w Potępie

Szkoła w okresie międzywojennym

Rok szkolny był przerywany nie tylko planowanymi przerwami wakacyjnymi, czy też świątecznymi. W ciągu roku organizowano różne uroczystości, wycieczki itp. Prawie każdego roku organizowano wieczorki rodzicielskie. W części formalnej takiego wieczorku wybierano Radę Rodziców. W części artystycznej uczniowie prezentowali swe umiejętności, w przedstawieniach teatralnych, koncertach (np. grupy gwizdaczy i doboszy). Czasami spotkania te łączono z innymi okazjami, np. w styczniu 1908 r. obchodzono równocześnie urodziny cesarza, zaś w grudniu tego samego roku połączono to z wieczorkiem bożonarodzeniowym.

Niedaleko Ziętka odbywały się festyny dla dzieci. (było tak m.in. we wrześniu 1910 r. W jego organizacji pomogła fabryka z Krupskiego Młyna). Niektóre z nich organizowane były przez miejscowy Związek Kombatantów.

Tuż przed I wojną światową uczniowie obserwowali gry wojenne przeprowadzone w okolicach Wielowsi i Błażejowic (wrzesień 1912 r. oraz wrzesień 1913 r.)

W czasie I wojny światowej uczniowie mieli wolne od nauki w 1915 z okazji zdobycia Lwowa, 5 VI 1916 r. z okazji zwycięstwa w bitwie morskiej, a nieco później z okazji zajęcia Bukaresztu. 21 października 1915 r. obchodzono uroczyście jubileusz 500-lecia rządów Hohenzollernów.

ZPORR w Potępie 12 stycznia Wojewoda Śląski Lechosław Jarzębski i Wójt Gminy Krupski Młyn Jan Murowski podpisali umowę na finansowanie modernizacji i termorenowacji budynku Szkoły Podstawowej w Potępie. 30 września tego roku szkoła w Potępie powinna być nie do poznania. Zgodnie z projektem będzie siedzibą szkoły i przedszkola, wzbogaci się o nową kuchnię, stołówkę, wymienione zostaną okna, drzwi, instalacja centralnego ogrzewania, odnowione zostaną klasy. Ściany i strop zostaną ocieplone i pokryte nową elewacją. 75 % remontu pokrywa Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, 10% pochodzi ze środków Miniserstwa Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, natomiast 15% to środki własne gminy, o których połowę, w formie wniosku o dotację, zwrócono się do Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Rozrywką były także zawody gry w palanta niemieckiego. W związku z rozgrywkami mecze odbywały się m.in. w Tworogu, Pyskowicach (zawody okręgowe we wrześniu 1924 r.) oraz w Toszku (szkoła z Potępy zdobyła tam 11 września 1920 r. II miejsce).

Uczniowie wyjeżdżali także na wycieczki. W 1911 r. uczniowie klas I i II wyjechali na wycieczkę do Kokotka, Krupskiego Młyna i Tworoga. Latem 1923 r. grupa 50 dzieci wyjechała na dwudniową wycieczkę na Gorę Świętej Anny (podobnie w czerwcu 1935 r.). W sierpniu 1928 r. celem wycieczki było Bardo Śląskie w Kotlinie Kłodzkiej.

Wydarzeniem dla lokalnej społeczności była wizyta 17 września 1928 r. prezydenta republiki, marszałka Paula von Hindenburga. Uczniowie witali gościa w Pyskowicach. We wrześniu dzieci wyjechały na wycieczkę koleją (dla wielu była to pierwsza tego typu przejażdżka). W sierpniu 1936 r. uczniowie wyjechali do Pokrzywnej i Głuchołaz. W 1938 r. celem wycieczki były pokazy z okazji Dnia Lotniczego w Gliwicach. Ostatnią wycieczką – odnotowaną w Kronice – była wycieczka na wystawę marynarską do Katowic.

20 lutego 1930 r. uczniowie słuchali transmisji radiowej z uroczystości 10-tej rocznicy plebiscytu, jaka odbywała się w Bytomiu.

Bogaty w dni wolne od nauki był rok 1933. 8 marca powodem był dzień „narodowego zwycięstwa wyborczego”, 12 marca - dzień żałoby narodowej. 21 marca uroczystość szkolną zorganizowano z okazji otwarcia parlamentu. Po nabożeństwie uczniowie wysłuchali transmisji radiowej z Poczdamu. 24 czerwca był Dniem Młodzieży Niemieckiej, 13 sierpnia – Dniem Ojczyzny (uroczystość zorganizowano razem z miejscowym SA i Związkiem Kombatantów). 2 i 3 września obchodzono Dzień Niemieckiej Szkoły, najpierw w Czarkowie a następnie w Bytomiu. 15 września uczniowie wysłuchali transmisji radiowej z otwarcia posiedzenia pruskiej Rady Państwa. W późniejszych latach dodatkowo festyny i dni wolne organizowano m.in. z okazji święta przesilenie letniego oraz dożynek. Za każdym razem podkreślano niemiecki charakter danego święta. Rok 1933 w świadomości Europejczyków to pierwszy rok rządów Hitlera, który od początku dążył do całkowitego podporządkowania sobie najpierw Niemiec, a potem całego świata. Każde święto miało służyć podkreśleniu wielkości Wodza i jego ideologii.

Warunki nauki

Po raz pierwszy wiadomości o gruntownym remoncie szkoły w Kronice odnotowano w 1909 r. Budynek szkoły został wówczas poddany gruntownemu remontowi. Odnowiono pomieszczenia klasowe jak również mieszkania nauczycieli (informacja ta świadczy, że nauczyciele mieszkali w budynku szkoły). Na wyposażenie szkoły zakupiono także przyrządy gimnastyczne.
Wiosną 1916 r. ogrodzono boisko szkolne, a w grudniu ustawiono nowa pompę ogrodową.

Kolejny remont budynku przeprowadzono w 1924 r. W okresie ferii na Zielone Świątki odnowiono pomieszczenia klasowe oraz mieszkalne nauczycieli. Latem natomiast wyremontowano dach. W kolejnych latach przeprowadzano już sukcesywnie potrzebne remonty. Rok później powiększono plac gier i zabaw. Latem 1926 r. na budynku zainstalowano piorunochrony oraz wybudowano nowe mieszkanie dla nauczyciela (dotychczas mieszkał na wsi).

W latach 1928-1929 społeczność Potępy podjęła decyzję o rozbudowie szkoły. Ostateczną uchwałę przyjęto 15 maja 1929 r. Budowa (w stanie surowym) została ukończona już w okresie sierpnia-września tego samego roku. Na początku 1930 r. zostały ostatecznie wymalowane nowe sale. W kolejnych latach przeprowadzane remonty bądź też zmiany dotyczyły drobniejszych spraw, np. remont okien, odnowienie ogrodzenia, renowacji kuchni w mieszkaniu nauczyciela, itd.

Szkoła była także wyposażana w sprzęt potrzebny do nauki: tablice, meble, itp. Ważnym wydarzeniem było otrzymanie radia w lutym 1930 r. (pozwoliło to w kolejnych latach na wysłuchanie transmisji uroczystości państwowych i regionalnych). Tuż przed wybuchem II wojny światowej wymalowano klasy. Był to ostatni remont przed 1945 r. W czasie wojny nie dokonywano żadnych napraw ze względu na braki w materiałach.

Szkoła Dokształcająca i Przedszkole

4 listopada 1910 r. otwarto Szkołę Dokształcającą. Naukę pobierało 17 uczniów, a zajęcia trzy razy w tygodniu prowadził nauczyciel Wanzek. Na początku jesieni 1912 r. przeszedł on w szkole rolniczej w Tarnowskich Górach kurs dokształcający dla kierowników szkól dokształcających.

W 1927 r. wprowadzono w powiecie gliwickim (w którego granicach znajdowała się Potępa) obowiązek uczęszczania do Szkoły Dokształcającej.

Jesienią 1934 r. otwarto w sąsiednich Kotach Szkołę Dokształcającą dla dziewcząt z Potępy oraz Kotów. Naukę pobierało ok. 25 uczennic.

1 maja 1935 r. otwarto przedszkole NSV. Kierownikiem została panna Margot Adamczyk. Opiekę znalazło tam ok. 20 dzieci w wieku od 3 do 6 lat.

Kierownicy szkoły

W Kronice Szkolnej można znaleźć także bardzo dużo informacji o nauczycielach pracujących w szkole w Potępie. Najwięcej wiadomości dotyczy głównych nauczycieli, czyli Paula Wanzka oraz Franza Becka.

Paul Wanzek był założycielem Kroniki Szkolnej. Żona Stanisława, w styczniu 1911 r. zastąpiła nauczycielkę robótek ręcznych Jadwigę Palaschek.

W ciągu swej pracy pedagogicznej brał udział w wielu kursach, w trakcie których podnosił swe kwalifikacje, np. latem 1910 r. brał udział w kursie zabaw i gier w Toszku, a wiosną 1912 r. w kursie szkolnym o hodowli drobiu.

22 lutego 1915 r. został powołany do wojska. W grudniu awansował do stopnia podoficerskiego. Już w styczniu następnego roku powrócił do Potępy. Jeszcze przed podpisaniem pokoju, 8 marca 1919 r. zmarła córka Wanzka, Regina. 12 marca 1920 r. dowództwo VI Korpusu przyznało Wanzkowi odznaczenie „Śląskiego Orła” II stopnia. W okresie II powstania śląskiego w 1920 r. został aresztowany przez powstańców.

20 września 1920 r. Paul Wanzek awansował na stanowisko głównego nauczyciela. Koniec pracy Paula Wanzka w szkole w Potępie przypadł na dosyć smutny okres jego życia. 29 sierpnia 1924 r. zmarła na płonicę córka Ruth. Gdy ciało córeczki jeszcze znajdowało się w domu nauczyciela nastąpiło w nocy z 30 na 31 sierpnia włamanie. Łupem nieznanych złodziei padła żywność, ubrania i rowery. Ostatni zapis nauczyciela Paula Wanzka brzmi: „Po prawie 20-letnim sprawowaniu służby w tutejszej wsi opuszcza dotychczasowy kier. szkoły i gł. nauczyciel Paul Wanzek swoją posadę od 1.12.1924 r., aby przejąć stanowisko gł. nauczyciela w Adamowicach koło Strzelec Opolskich. Przeżyłem w tej ostatnio miłej wsi wiele wesołych ale także smutnych dni, co wynika z moich zapisów w niniejszej książce. Przy moim rozstaniu z Potępą życzę szkole i wsi pomyślnego rozwoju, a moim kolegom i mieszkańcom szczęśliwej przyszłości”.

Franz Beck rozpoczął pracę w szkole w Potępie 1 kwietnia 1923 r. jako II nauczyciel. Uprzednio pracował w Ścinawie Małej koło Prudnika. 4 grudnia tego samego roku zdał II egzamin nauczycielski. Gdy przeniesiono nauczyciela Wanzka, przejął tymczasowo kierowanie placówką w zastępstwie nominowanego na to stanowisko nauczyciela Brehmera z Adamowic. Ostatecznie został 1 kwietnia 1925 r. pełnomocnikiem, a 14 października 1925 r. nastąpiło, oficjalne wprowadzenie go przez kuratora szkolnego Schmikallę na stanowisko głównego nauczyciela.

W 1926 r. Beck poważnie zachorował i nie prowadził zajęć od 24 kwietnia do 1 czerwca. W okresie tym zastępował go kandydat na nauczyciela Kropiwoda z Tworoga.

1 maja 1932 r. Beck został naczelnikiem związku szkolnego Koty – Potępa. Ponad rok później, 15 sierpnia, został zastępcą nowego naczelnika tego związku - Ciby.

Podczas wakacji letnich 1935 r. brał udział w szkoleniu w Toszku. Prowadzącymi byli przedstawiciele NSLV (Narodowo-Socjalistyczny Związek Nauczycieli).

Beck został powołany do służby wojskowej w momencie wybuchu II wojny światowej wraz z pozostałymi nauczycielami ze szkoły (zastępował ich wtedy nauczyciel Plank z Kotów). Już 1 lutego 1940 r. Franz Beck wrócił do pracy. W tym samym roku za 25-letnią pracę w zawodzie otrzymał odznakę honorową „Za Wierną Służbę”.

Nauczyciele

W ciągu wielu lat istnienia szkoły zatrudnionych było także wielu innych nauczycieli. Piastowali oni stanowisko II, lub III nauczyciela. Pierwszym II nauczycielem, którego nazwisko zostało odnotowane w Kronice... był Richard Feike. Zapiski informują, że w dniach 18-21 maja 1908 r. zdał on II egzamin. Już 1 października tego samego roku został przeniesiony do Wielowsi, a na jego miejsce przyszedł Ernst Pelka z Zacharzowic. Na przełomie listopada i grudnia 1909 r. zdał egzamin w seminarium w Oleśnie. 1 II 1910 r. został przeniesiony do Wielowsi. Brał udział w I wojnie światowej. Zginął w 1918 r. lub 1919 r.

Kolejnym II nauczycielem został Hans Fuhrmann z Pilchowic. Latem 1910 r. razem z kierownikiem szkoły Wanzkiem brał udział w kursie zabaw i gier w Toszku. W dniach 26 -29 listopada 1912 r. zdał II egzamin w Głogówku. 1 IV 1913 r. został nauczycielem w Mikulczycach. Brał udział w walkach w czasie I wojny światowej. Został odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasy i awansowany na podporucznika. Wkrótce potem zginął 19 czerwca 1916 r. koło Baranowiczki.

Na miejsce Hansa Fuhrmana przyszedł kandydat na nauczyciela Johann Willschek. Dwa lata po rozpoczęciu pracy został w marcu 1915 r. w związku z prowadzonymi walkami na frontach I wojny światowej powołany do wojska. II nauczyciel z Kotów Herbert Löffler został zastępcą kierownika szkoły w Potępie. Funkcję tę pełnił do stycznia 1916 r. kiedy wrócił nauczyciel Wanzek. 19 sierpnia 1915 r. Willschek został ranny w oko. Po przebytym tyfusie zostało mu to oko amputowane. W maju 1916 r. został zwolniony ze służby. Po powrocie z rekonwalescencji zatrudniony został 1 grudnia 1916 r. w szkole w Pietze koło Rybnika. Za udział w wojnie odznaczono go Krzyżem Żelaznym II klasy.

1 kwietnia 1918 r. II nauczycielem został Franz Kania z Bytomia. 13 lutego 1919 r. zdał on II egzamin. W czasie walk II powstania śląskiego uciekł w sierpniu 1920 r. z Potępy i pozostał w Gliwicach-Sobieszowicach.

1 maja 1920 r. zostało utworzone stanowisko III nauczyciela. Został nim Wilhelm Vogel z Płużnicy Małej koło Toszka. Dwa miesiące później został przeniesiony do Tworoga, a na jego miejsce przyszedł Max Bonk z Suchej Psiny koło Głubczyc. 3 lipca 1920 r. w obawie przed powstańcami wyjechał. 1 sierpnia 1920 r. II nauczycielem został Antoni Ressler. Obaj nauczyciele zostali zwolnieni 31 października 1922 r. II nauczycielem został Herbert Fietz z Raciborza. Wkrótce został on jednak przeniesiony do szkoły ewangelickiej w Ligocie Górnej koło Kluczborka.

III nauczycielem po Maxie Bonku został Wilhelm Nossek z Wódki koło Gliwic. Był nim zaledwie pięć miesięcy do końca roku szkolnego. 1 maja 1923 r. III nauczycielem został Josef Heinetzki z Dąbrówki Małej koło Katowic. 16 maja 1931 r. w skutek wypadku – zmiażdżenie kolana – był długotrwale niezdolny do pracy. 1 października 1934 r. został desygnowany na kierownika szkoły w Świniowicach.

Andrzej Kucki
ciąg dalszy w następnym numerze