Ordunek Gorny

Przywilej górniczy z 1526 r. i „Ordunek Górny” z 1528 r. (najstarszy zbiór praw górniczych w Tarnowskich Górach) były drukowane na papierze!
 

Z początkami górnictwa w rejonie Tarnowskich Gór i powstaniem tego miasta wiążą się ściśle dwa dokumenty wydane wspólnie przez Jana II księcia opolskiego i Jerzego Hohenzollerna. Pierwszy z nich został wydany w Bytomiu w dniu 30. kwietnia 1526 r. Było to nadanie uprawnień umożliwiających rozwój górnictwa w tym rejonie, tzw. wolności górniczej („Bergfreiheit”). Tekst został sporządzony w języku niemieckim. Oryginał nie zachował się do chwili obecnej. Treść znamy jedynie z późniejszego dokumentu wystawionego przez burmistrza i radę miasta Karniowa (Krnov na Śląsku czeskim) z 9 II 1558 na pergaminie stanowiącym zatwierdzenie pierwotnego tekstu (il. 1). Dokument ten znajdował się od 1872 r. wraz z innymi dokumentami tarnogórskimi w Archiwum Państwowym we Wrocławiu, które zabezpieczało dokumenty pergaminowe z terenu całego Śląska. Właśnie w stolicy prowincji śląskiej wchodzącej w skład dawnych Prus znajdowało się jedyne archiwum państwowe na tym terenie, które w obawie przed zniszczeniem czy zagubieniem najcenniejszych dokumentów miejskich zabierało je do siebie. W dotychczasowej literaturze (np. Józef Piernikarczyk, Jan Nowak i Eugeniusz Kobzdaj) podawano numer zespołu i inwentarza jako „Repertorium 132a”.W 2000 r. depozyt ten został przekazany do Archiwum Państwowego w Katowicach (sygnatura 1441/008). Drugim dokumentem jest zbiór praw i obowiązków gwarków (przedsiębiorców górniczych zrzeszonych we wspólnym bractwie) z 1528 r. (15 XI), tzw. Ordunek Górny („Bergordnung”) (il. 2).
 

Obydwa dokumenty zostały opublikowane przez Konrada Wutke w słynnym wydawnictwie stanowiącym zbiór dokumentów śląskich - Codex Diplomatcus Silesiae. Pierwszy z nich ukazał się w tomie 20 (Wrocław 1900, str. 228-230). Cały tekst dokumentu z 1526 r. został przytoczony w późniejszym dokumencie - z 1558 r. stanowiącym potwierdzenie i utrzymanie go w mocy przez burmistrza i radę miasta Karniowa. Wutke opublikował dokument z 1558 r. tak jak wcześniej uczynił to Winkler („Myslowitzer Stadtblatt”, 1862, nr 1-7) bez ostatniego akapitu. Akapit ten wydawałoby się jest mało istotny, tymczasem znajduje się tu kapitalna wzmianka zmieniająca zupełnie stan badań nad tym tak istotnym dla początków Tarnowskich Gór dokumentem. Napisano tam bowiem, że przedłożony dokument (z 1526 r.) posiadał 2 pieczęcie (Jana II księcia opolskiego i Jerzego Hohenzollerna) i był „wydrukowany na papierze” („auff Papier gedruckt”).

Drugi z omawianych dokumentów (z 1528 r.) był pierwotnie również drukowany na papierze w wielu egzemplarzach. Niektóre egzemplarze miały istnieć jeszcze na początku XVIII wieku. Wzmiankę taką umieścił już Emil Steinbeck (Geschichte des schlesischen Bergbaus..., t. 2, Wrocław 1857, str. 179, przyp. 1). Wutke natomiast publikując tekst tego dokumentu (tamże, str. 244-263) wzmiankuje, że nie udało mu się odnaleźć żadnego egzemplarza tego oryginalnego druku („Die Auffindung eines Exemplars vom Originaldruck war bisher nicht möglich”). Gwarkowie tarnogórscy przybyli tutaj głównie z Frankonii (z okolic Ansbach i Bayreuth będących we władaniu Hohenzollernów) i byli przeważnie niemieckojęzyczni. Z biegiem czasu jednak następował proces polonizacji miasta. Stąd też dokonano przekładu tekstu na język polski. Wtedy gdy język niemiecki stał się już dla nich niezrozumiały dokonano na początku XVIII wieku przekładu na język polski w skróconej formie pisemnej. Tekst ten sporządzono pięknym pismem charakterystycznym dla tego czasu. Dokument ten znajduje się obecnie w Archiwum Państwowym w Katowicach (sygn. 1441/001). Ten polski tekst „Ordunku górnego” został opublikowany przez Józefa Piernikarczyka (Pierwsza polska ustawa górnicza..., Tarnowskie Góry 1928) i Eugeniusza Kobzdaja (Ordunek górny..., Wrocław-Warszawa-Kraków 1990).

Dzięki uprzejmości Dr Jensa Heckl z Archiwum Państwowego w Münster otrzymałem ostatnio najnowszy numer (2/2002 - rocznik 54) czasopisma „Anschnitt” („Zrąb”) wydawanego przez Niemieckie Muzeum Górnicze (Deutsches Bergbau-Museum) w Bochum. Czasopismo to poświęcone jest przedstawianiu tradycji kulturowych i artystycznych w górnictwie. Znajduje się tutaj bardzo cenny artykuł Karla-Heinza Ludwiga (str. 2-12) o źródłach do dziejów prawa górniczego. Wśród omawianych ordynacji górniczych wyróżniają się tutaj dwie wydane drukiem, a mianowicie z Salzburga (w Austrii) z 1532 r. wydrukowana w 1551 r. (il. 3) i z Goldkronach (koło Bayreuth) we Frankonii z 1564 r. (il. 4). Zwłaszcza ta druga wydana przez Jerzego Fryderyka, syna wspomnianego Jerzego Hohenzollerna, przypomina przywilej wolności górniczej z 1526 r. Treść poszczególnych akapitów jest niemal identyczna, a na dole umieszczono tak jak tam dwie, to tutaj jedną pieczęć - wystawcy Jerzego Fryderyka Hohenzollerna.
Wielu gwarków przybyło do Tarnowskich Gór również z Czech (z rejonu Kutnej Hory) i dlatego władcy wystawiali dokumenty również w języku tego kraju. „Wolności górniczej” dotyczył przywilej Jana II księcia opolskiego wystawiony 4. października 1529 r., a zatwierdzony w 1530 r. (28 XII). Jest to dokument pergaminowy zachowany w Archiwum Państwowym w Katowicach (sygn. 1441/002).

Tak więc dwa najistotniejsze dla początków górnictwa srebra i ołowiu w rejonie Tarnowskich Gór dokumenty zostały wydrukowane na papierze, aby w ten sposób były one dostępne dla większej ilości gwarków w tym mieście. „Ordunek górny” (z 1528 r.) jako szczegółowy zbiór uprawnień górników był początkowo znany w wersji niemieckiej, a potem został przetłumaczony na język polski, niewątpliwie znacznie wcześniej niż sporządzony na początku XVIII wieku wspomniany powyżej tekst.

Dr Zdzisław Jedynak