Jerzy Fryderyk von Ansbach

Jerzy Hohenzollern dopiero z trzeciego małżeństwa z Emilią, córką księcia saskiego Henryka V, doczekał się syna, Jerzego Fryderyka. Urodził się 5 kwietnia 1539r. w Ansbach. Jerzy zmarł kilka lat później, 27 grudnia 1543r.

Opiekunem młodego margrabiego - miał niecałe pięć lat - został jego stryj, książę pruski Albrecht. Po dziesięciu latach pozbawiono go jego uprawnień, z powodu jego luterańskiego wyznania. Nowym opiekunem został król czeski, Ferdynand I Habsburg.

W imieniu margrabiego wydano zarządzenie, aby starostowie bytomscy znali oprócz niemieckiego także język polski. Także języka dotyczyła obietnica z 1548r., iż ordynacja górnicza będzie drukowana w obydwu wspomnianych językach.

Wśród ziem jakie przypadły Jerzemu Fryderykowi znajdowały się jako dobra dziedziczne: Ansbach we Frankonii, Karniów na Górnym Śląsku; jako dobra zastawne: księstwo opolsko-raciborskie, ziemia bogumińska i bytomska z Tarnowskimi Górami. W 1552r. król Ferdynand I odebrał mu księstwo opolsko-raciborskie i dał w zamian księstwo żagańskie na Dolnym Śląsku. Sześć lat później margrabia odsprzedał te ostatnie dobra cesarzowi Ferdynandowi.

W 1556r. został uznany za pełnoletniego. Na początku roku następnego odziedziczył dobra Bayreuth we Frankonii, po swym bracie stryjecznym Albrechcie Alcybiadesie.

Rządy osobiste

Wkrótce cesarz rozpoczął spór z margrabią Jerzym Fryderykiem o dochody i własność kopalń. Jako przynoszące spore zyski, były one bardzo atrakcyjne. Wraz ze śmiercią Ferdynanda I spór się zakończył bez wprowadzania zmian.

Za czasów Jerzego Fryderyka zwiększyła się ilość włości w ziemi bytomskiej bezpośrednio należących do margrabiego. Podczas gdy jego ojciec, Jerzy miał w 1532r. w swym ręku dwa miasta i 8 wsi; to jego następca miał 17 wsi i jedno miasto więcej.

W 1551r. do osady górniczej rozwijającej się niedaleko Żyglina wysłano radę tarnogórską, aby uporządkowała „na swój wzór” wszelkie tamtejsze urzędy oraz administrację. Wiosną 1561r. w Karniowie wydano dokument nadający prawa miejskie osadzie dotychczas zwanej Żyglińskimi Górami. Jerzy Fryderyk jako, że był to dzień jego patrona św. Jerzego nadał osadzie nazwę Georgenberg, tj. Góra (św.) Jerzego, herb oraz szereg przywilejów, np.: prawo do jarmarków, warzenia oraz sprzedaży piwa, wyszynku wina i piwa obcego. Rzemieślnicy uzyskali prawo do zakładania własnych organizacji cechowych.

Bytomianie w tym samym czasie otrzymali prawo organizowania dodatkowo dwóch jarmarków.

W czasach panowania Rudolfa II Habsburga (cesarz, król Czech i Węgier) Jerzy Fryderyk podjął starania o uzyskanie praw dziedzicznych do ziemi bytomskiej i bogumińskiej. Do tej pory posiadał je tylko w formie zastawu. Zabiegi te jednak nie przyniosły pozytywnego dla niego efektu.

Przywileje dla Tarnowskich Gór

W 1561r. margrabia zezwolił, aby w Tarnowskich Górach urządzano dwa razy do roku jarmarki, 1 września i 29 stycznia.

Najważniejszy przywilej Jerzy Fryderyk wydał 25 lipca 1562r. Nadawał on miastu Tarnowskie Góry herb wraz z labrami i klejnotem. Dodatkowo margrabia zezwolił na budowę odrębnego ratusza (do tej pory funkcje administracyjne spełniał urząd górniczy) z browarem, wyszynkiem piwnym oraz skład soli. Jednocześnie dokonano rozdzielenia obydwu urzędów: miejskiego i górniczego.

W 1583r. Jerzy Fryderyk ponownie zalecił, aby urzędnicy i starosta w Tarnowskich Górach znali język niemiecki a także polski.

Ostatni wielki przywilej wydał Jerzy Fryderyk, niedługo przed swą śmiercią - 20 października 1599r. Zawierał on wszystkie dotychczas nabyte uprawnienia, a także nowe, np. Tarnowskie Góry uzyskały wolność celną i prawo do pobierania opłat od przewożonych towarów, mieszczan zwolniono od obowiązku przemiału słodu w młynie książęcym, prawo do pieczętowania dokumentów czerwonym woskiem (zwyczajowo zastrzeżony tylko dla panujących). Fakt przyznania tego ostatniego przywileju wiązał się także z możliwością pozywania przed sąd miejski osób innego stanu, także szlachty.

Ostatnie lata

Pierwszą żoną Jerzego Fryderyka była od 1558r. Elżbieta (zm. 1578r.), córka Jana Hohenzollerna margrabiego na Kostrzyniu. Rok po śmierci pierwszej żony ożenił się po raz wtóry z Zofią (zm. 1639r.), córką Wilhelma, księcia brunszwickiego na Lüneburgu.

Jerzy Fryderyk pomimo dwóch ożenków nie doczekał się dzieci. Na swego spadkobiercę wyznaczył kuzyna z linii elektorskiej Hohenzollernów, Joachima Fryderyka. Miał on przejąć w dziedziczne władanie księstwo karniowskie oraz władztwa frankońskie. O ziemię bytomską i bogumińską - trzymane jako zastaw - powinien był starać się sam.

Zgodnie z zawartym 29 kwietnia 1599r. w Magdeburgu między Jerzym Fryderykiem i elektorem Joachimem Fryderykiem układem o dziedziczeniu, frankońskie Ansbach, Bayreuth oraz Kulumbach miały przejść na młodsze linie brandenburskich Hohenzollernów. Ostatecznie ustalenia te zostały potwierdzone już po śmierci Jerzego Fryderyka w Gerze 11 czerwca 1603r. (tzw. Geraischer Hausvertragi).

Jerzy Fryderyk zmarł 26 kwietnia 1603r. w Ansbach.

Arkadiusz Kuzio-Podrucki